Son dönemde NATO’nun 5’inci maddesi, Orta Doğu’da artan gerilim ve özellikle ABD–İsrail–İran hattında yaşanan gelişmeler nedeniyle yeniden gündeme geldi. Peki, NATO’nun 5’inci maddesi neyi kapsıyor ve hangi şartlarda devreye giriyor?

Kolektif Savunma İlkesi

NATO’nun 5’inci maddesi, ittifakın temelini oluşturan kolektif savunma ilkesini içeriyor. Bu ilkeye göre, NATO üyesi ülkelerden birine yönelik silahlı saldırı, tüm üye ülkelere yapılmış sayılıyor. Böyle bir durumda diğer üyeler, saldırıya uğrayan ülkeye destek vermeyi taahhüt ediyor.

Ancak bu destek, otomatik olarak askeri müdahale anlamına gelmiyor. Her üye ülke, kendi anayasal süreçleri doğrultusunda ve gerekli gördüğü ölçüde adım atıyor. Bu adımlar; diplomatik destek, ekonomik yaptırımlar, lojistik yardım ya da doğrudan askeri güç kullanımı şeklinde olabiliyor.

5’inci Maddenin Resmi Metni Ne Diyor?

5’inci maddeye göre:

“Taraflar, Kuzey Amerika'da veya Avrupa'da içlerinden bir veya daha çoğuna yöneltilecek silahlı bir saldırının hepsine yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirileceği ve eğer böyle bir saldırı olursa, BM Yasası'nın 51’inci maddesinde tanınan bireysel ya da toplu öz savunma hakkını kullanarak, Kuzey Atlantik bölgesinde güvenliği sağlamak ve korumak için bireysel olarak ve diğerleri ile birlikte, silahlı kuvvet kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen eylemlerde bulunarak saldırıya uğrayan Taraf ya da Taraflara yardımcı olacakları konusunda anlaşmışlardır. Böylesi herhangi bir saldırı ve bunun sonucu olarak alınan bütün önlemler derhal Güvenlik Konseyi’ne bildirilecektir. Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği sağlamak için gerekli önlemleri aldığı zaman, bu önlemlere son verilecektir.”

Madde, açık şekilde Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51’inci maddesine atıf yaparak meşru müdafaa hakkını temel alıyor.

Hangi Durumlarda Uygulanır?

NATO’nun 5’inci maddesi yalnızca NATO üyesi bir ülkeye yönelik silahlı saldırı durumunda gündeme geliyor. Saldırının Kuzey Amerika veya Avrupa’da gerçekleşmesi ya da bu bölgelerdeki güçlere yönelmiş olması gerekiyor.

Örneğin, doğrudan NATO üyesi olmayan ülkeler arasında yaşanan bir savaş, ittifak üyelerine yönelik açık ve doğrulanmış bir silahlı saldırı olmadığı sürece 5’inci maddeyi otomatik olarak devreye sokmuyor.

Daha Önce Hiç Uygulandı mı?

5’inci madde, NATO tarihinde yalnızca bir kez, 2001 yılında ABD’de gerçekleşen 11 Eylül saldırılarının ardından resmen işletildi. Bu saldırılar sonrasında ittifak, kolektif savunma mekanizmasını devreye aldı.

Uzmanlara göre, 5’inci madde siyasi olduğu kadar hukuki ve askeri yönleri olan bir düzenleme. Bu nedenle uygulanıp uygulanmayacağı her somut olayın koşullarına göre NATO Konseyi tarafından değerlendiriliyor.

Gelişmeler ışığında 5’inci madde tartışmaları sürerken, ittifakın temel prensibi olan “birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için” anlayışı bir kez daha uluslararası kamuoyunun gündeminde yer alıyor